نسخهء بر جاى مانده تحرير جديد از كتاب است « 1 » كه شيخ به ابتكارات آراء خود در آن اشاره نكرده ؛ زيرا بر أساس عبارت كتاب مباحثات اين كتاب در زمان شيخ از بين رفته وشيخ در صدد تحرير دوبارهء آن بوده است . البتة در اين مقام ناگفته نماند كه شايد بتوان از دو عبارت « كتابي في الفلسفة المشرقية » و « اما المسائل المشرقية فقد كنت عبأتها » چنين استنباط كرد كه اين كتاب ، بخشي از « 2 » كتاب انصاف است نه الحكمة المشرقية « 3 » وصرفا در اين جا اشتراك لفظي بوده « 4 » . وامّا در ساير كتاب‌هاى چند دانشى ديگر شيخ « 5 » ، عيون الحكمة ، دانش نامه علايى « 6 » وإشارات نيز بحثي از مسائل حكمت وسطى نگرديده ؛ بنا بر اين مرجع اصلى كاوش درين مباحث به طور مستوفى فقط شفاء خواهد

--> ( 1 ) . واين احتمال با توجه به ذكر كتاب الحكمة المشرقية در ذيل آثار شيخ توسط جوزجانى وابن أبي اصيبعة قوت مىگيرد ، وى گويد : « كتاب الحكمة المشرقية لا يوجد تاما » . عيون الانباء / 457 ( 2 ) . قيد « لم تكن كبيرة الحجم » مانع از اسناد صريح آن به انصاف است . ( 3 ) . بدوي در أرسطو عند العرب / 26 با استناد به ذيل عبارت كه نام كتاب انصاف در آن آمده ، سعى در آن دارد كه عبارت « أمّا المسائل المشرقية » را ناظر به انصاف بداند كه اين امر مورد اعتراض أستاذ مهدوى در فهرست نسخه‌هاى مصنفات / 80 قرار گرفته . ( 4 ) . گفتار بيهقى در تاريخ الحكماء / 78 تا حدّى معارض اين گفتار است ، چه وى بر اين مدعاست كه كتاب حكمت مشرقيه وحكمت عرشيه در سال 546 ق در كتابخانه سلطان مسعود غزنوى بوده ودر آتش‌سوزى آنجا از بين رفته است : « واما الحكمة المشرقية بتمامها والحكمة العرشية ، فقال الامام إسماعيل الباخرزى انهما في بيوت كتب السلطان مسعود بن محمود بغزنه حتى احرقها ملك الجبال الحسين وعسكر الغور والغز في شهور سنة ست وأربعين وخمس مائة » . ( 5 ) پس از اين به مقايسهء آثار شيخ با نجاة خواهيم پرداخت . ( 6 ) . در پى مقايسه نجاة با ساير آثار شيخ ، گذرى اجمالي بر اين آثار خواهيم داشت .